Ondersteunde communicatie
Wat is dat?
We spreken van ‘Ondersteunde Communicatie (OC)’ als communicatievormen elkaar functioneel vervangen, ondersteunen of aanvullen ten behoeve van informatie-uitwisseling en een zo efficiënt mogelijke verlopende communicatie in situaties waar spraak niet of niet meer mogelijk is. De communicatie ondersteuning kan betrekking hebben op zowel de productie als het begrip en de verwerking van taal en communicatieve intenties en handelingen. OC versterkt, ondersteunt en is aanvullend op (nog) aanwezige vaardigheden en mogelijkheden (of competenties en potenties) voor taalproductie, - begrip en – gebruik bij communicatie, taalverwerving en geletterdheid. Ondersteunde Communicatie (OC) is de Nederlandse term die van Balkom & Welle Donker-Gimbrère [1988,1994,2004] introduceerden.
Optimaal inzetten
Uitgangspunt is dat competenties, potenties, motivatie en behoeften om te communiceren via ondersteunende communicatiemethoden en technieken zo optimaal mogelijk worden ingezet en getraind. Van Balkom & Welle Donker-Gimbrère [1994] onderscheiden vier verschillende groepen communicatievormen als alternatief voor gesproken taal:
- Motorisch-visuele communicatievormen, waaronder gebaren en lichaamsbewegingen;
- Grafisch-visuele communicatievormen, waaronder pictogrammen, foto’s, tekeningen;
- Driedimensionale-tactiele communicatievormen, waaronder braille en concrete verwijzers;
- Akoestisch- geluid gebaseerde communicatievormen, waaronder morse, vocalisaties en spraakklanken
[Hans van Balkom & Marguerite Welle Donker-Gimbrère [1988,1994,2004]: Kiezen voor communicatie. Een handboek over communicatie van mensen met een motorische of meervoudige handicap. Baarn: HB Uitgevers]
Vanuit 4 bestaande groepen communicatievormen is er een 5e groep ontwikkeld vanuit de bewoners.
5. Op navigatie gebaseerde communicatievormen
- Deze gidsen de bewoners door het verleden, heden en toekomst.
- Dit biedt voorspelbaarheid
- Dit biedt eigen regie
waaronder:
- Tekenen van het dorp, omgevingen, situaties
- Houten poppetjes met verwisselende foto’s van gezichten
- Navigeren met Google MAPS
- Vanuit opnames vanuit beleving terug navigeren
Deze communicatievormen kunnen ook in verschillende combinaties gebruikt worden. De selectie van ondersteunende communicatievormen wordt bepaald door de aard van de beperkingen, reeds aanwezige vaardigheden en aangrenzende mogelijkheden van de bewoner van de directe omgeving.
Succesfactoren
Succesvolle toepassingen van Ondersteunde Communicatie (OC) zijn afhankelijk van een aantal voorwaarden, uitgangspunten en attitudes:
Ondersteunend
OC ondersteunt (nog) aanwezige vaardigheden en behoeften van de bewoner en ondersteunt tevens aanpassingen in de omgeving en het scheppen van gelegenheden tot communicatie in die omgeving ( omgevingsgericht).
De omgeving
De omgeving van de bewoner ondervindt ook ernstige communicatiebelemmeringen en vormt intrinsiek onderdeel van assessment- en interventieproces
Alle gedrag
Alle gedrag is in potentie communicatief.
Multimodaliteit
Bijna altijd kunnen verschillende communicatievormen tegelijkertijd gebruikt worden (multimodaliteit). Met het begrip ‘multimodaliteit’ wordt aangegeven dat het centrale zenuwstelsel alle binnenkomende, waargenomen prikkels of informatie omzet in verschillende representaties (concept, visueel beeld, klankbeeld, woordklank, klankpatronen, gebaar, affectieve betekenis, motorische uitvoeringsplan).
Iedereen
Iedereen heeft het vermogen om te communiceren en taal te verwerven.
Taal
Taal ontwikkelt zich vanuit communicatie, mits er voldoende rijk en aangepast taalaanbod is en er voldoende gelegenheden voor communicatie vanuit de omgeving geschapen worden.
Natuurlijke aanpassing
Elke beperking kent zijn natuurlijke aanpassing. Als mensen om de een of andere reden niet (meer) kunnen spreken, worden ter vervanging andere natuurlijke modaliteiten (uitdrukkingsvormen en -kanalen) aangesproken. Het centrale zenuwstelsel ‘dwingt’ deze andere uitingskanalen af vanwege de intrinsieke en typisch menselijke drang tot informatieverwerking en communicatie. OC ondersteunt die natuurlijke vervanging, die dus bij iedereen aanwezig is, ongeacht de aard en ernst van de beperkingen.
Window of opportunity
Bij OC wordt zo optimaal mogelijk gewerkt aan het ondersteunen en ontwikkelen van mogelijkheden, potenties en gelegenheden ( ‘zone van aangrenzende ontwikkeling’ en ‘window of opportunity’). Interventies en ondersteuningstrajecten bij OC richten zich dus op sensitieve transitiemomenten of gevoelige ontwikkelings- en overgangsgebieden.
Ontwikkelingsfasen
OC kan worden toegepast in alle ontwikkelingsfasen. Er gelden geen voorwaarden ten aanzien van symbolisch of talig functioneren.
Onderling
OC kan een bijdrage leveren om met andere bewoners te communiceren
Druk
OC kan de ‘druk’ wegnemen om te moeten praten.